Tire Tarihi
Binlerce yıllık bir kent: Tire.
Tire, Güme Dağı'nın kuzey eteğinde, Küçük Menderes Havzasına bakan bir kent. Ne zaman kurulduğu kesin olarak bilinmiyor. Kent sırasıyla Hititlerin, Lidyalıların, Romalıların, Aydınoğullarının ve Osmanlıların yönetiminde kaldı. Tarihî camilerinin çokluğu yüzünden Tire'ye "camiler kenti" de denir.
Çağlar boyunca Tire
-
Antik çağ
Kent tarih boyunca Thira, Thyeira, Tyrha, Teira, Apeteria ve Arkadiopolis gibi adlarla anıldı. Hititlerin, ardından Frig ve Lidyalıların egemenliğinde kaldı. Milattan önce 546'da Perslerin eline geçti. Büyük İskender'in ölümünden sonra Bergama Krallığı'na bağlandı ve varlıklı ailelerin yazlık kenti oldu. Roma döneminde, 260 yılındaki büyük bir depremde ağır hasar gördü.
-
Bizans ve Selçuklu
Bizans döneminde Thria adıyla bir piskoposluk merkeziydi. Malazgirt'ten sonra Türk akınları bölgeye ulaştı. Kent, 1186'da Selçuklu Sultanı II. Kılıçarslan'ın komutanı Şemseddin Bey tarafından fethedildi.
-
Aydınoğulları
14. yüzyılın başında Aydınoğlu Mehmed Bey Tire'yi aldı. Bugünkü kent dokusunun temelleri bu dönemde atıldı. Mehmed Bey Camii 1334'te yapıldı. Gazi Umur Bey zamanında kent medreseler, camiler ve çeşmelerle donatıldı, sulama kanallarıyla tarım gelişti.
-
Osmanlı
Tire 1390'da Yıldırım Bayezid döneminde Osmanlı topraklarına katıldı. 1402'deki Timur istilasından sonra Aydınoğulları kenti geri aldı. 1420'lerde II. Murad döneminde kesin olarak Osmanlı'ya bağlandı ve Aydın sancağının merkezi oldu. Kent, merkez ile Hafsa Hatun külliyesi çevresinde gelişen Bademiye mahallesi olmak üzere iki çekirdekte büyüdü. 16. yüzyıldan sonra bu iki çekirdek birleşti.
Evliya Çelebi 1671'de Tire'yi "şehr-i muazzam" diye anlattı. Onun saydığına göre kentte 36 cami, 70 tekke, 30 medrese, 270 çeşme, 13 hamam ve 27 han vardı.
-
19. yüzyıl
1883'te İzmir-Aydın demiryolunun bir kolu Tire'ye ulaştı. Kentin tarım ürünleri ve çevredeki madenler artık trenle taşınabiliyordu.
-
İşgal, kurtuluş ve Cumhuriyet
Tire 28 Mayıs 1919'da işgal edildi, 4 Eylül 1922'de kurtuldu. Cumhuriyet döneminde İzmir'e bağlı bir ilçe oldu.
Camiler kenti
Tire'nin merkezindeki 56 camiden 50'si Beylikler ve Osmanlı dönemlerinden kalma.
- Mehmed Bey Camii 1334'te, Aydınoğulları döneminde yapıldı.
- Yeşilimaret Camii'ni (Yahşi Bey Camii) 1441'de Tire sancak beyi Halil Yahşi Bey yaptırdı. Bina 1935 ile 1971 arasında Tire Müzesi olarak kullanıldı, bugün yine cami.
- Kazganoğlu Camii 1442'den kalma. Ulucami, Yavukluoğlu, Tahtakale ve Karahasan camileri de kentin tarihî camileri arasında.
- Necip Paşa Kütüphanesi'ni 1827-28'de Bağdat Valisi Necip Paşa vakıf olarak kurdu. Barok etkili binada yaklaşık 1750'si el yazması, 5000'i aşkın eser var.
- Hanlardan Kutu Han 15. yüzyıldan kalma. Lütfi Paşa, Rüstem Paşa ve Çöplüce hanları da ayakta.
- Eskiyeni ve Yalınayak hamamları 16. yüzyılda yapıldı.
Çarşılar ve zanaatlar
16. yüzyılda Tire'nin esnafı Ahilik teşkilatıyla örgütlüydü ve kentte otuzdan fazla çarşı vardı. Evliya Çelebi 1671'de 2800 dükkândan söz eder. Kentin dokuduğu "Tire alacası" bezleri o dönemde ünlüydü. Taş döşeli eski çarşıda bugün hâlâ keçeci, semerci, kalaycı ve bakırcı ustaları çalışıyor; keçecilik ve semercilik gibi zanaatların son ustaları da onlar.
Salı Pazarı her salı sabah 08:30'da dualarla açılır ve ilçenin neredeyse yarısını kaplar. Türkiye'nin en büyük pazarlarından biri olarak bilinir. Çevre köylerin ürünlerini burada bulabilirsiniz.
Müzeler
- Tire Kent Müzesi, 1955'te yapılan eski belediye binasında. Bina restore edildi ve 15 Ekim 2014'te müze olarak açıldı. Kentin geçmişi ve gündelik yaşamı anlatılıyor, ustaların çalıştığı bir bölüm de var.
- Zeybek ve Kuvayı Milliye Müzesi'ni Tire Belediyesi 2023'te kurdu. Türkiye'deki ilk zeybek müzesi.
Tire'nin lezzetleri
Tire şiş köftesi, Türk Patent ve Marka Kurumu'ndan coğrafi işaret tescili aldı. Kuyu kebabı da denen tak-tak kebabı, karadutlu lor tatlısı ve Tire yoğurdu da kentin bilinen tatları. Ovada zeytin, incir, karadut ve onlarca yenilebilir ot yetişir.